Nieuws

Inktvraat problematiek in de Duinenhandschriften

Schaderegistratie in het Mmmonk project

Voor het Mmmonk project zijn alle Duinenhandschriften bewaard in de Openbare Bibliotheek Brugge (OBB) en het Grootseminarie Brugge geëvalueerd op schade aan de hand van de checklist uit ‘digitalisatie van manuscripten’ (2016, I. Korthagen, K. Prinsen, L. Watteeuw, B. Vandermeulen). Zowel de band, binding als het boekblok (folio per folio) werden gescreend op schade. Voor het project hebben we de checklist in Excel gegoten en voorzien van een bijlage voor een gedetailleerd overzicht van schade in het boekblok. Daarnaast schreven we telkens een korte beschrijving en namen foto’s van de band en voorbeelden van schade van elk manuscript. Aan de hand van al die informatie stelden we voor de OBB een planning op lange termijn op voor de restauratie van de handschriften. Omdat het over een grote hoeveelheid handschriften gaat werden prioriteiten toegewezen aan bepaalde schadepatronen. Een van die schadepatronen is inktvraat.

De duinenhandschriften zijn geschreven met ijzergallusinkt. Die inkt wordt gemaakt met galappels (tannine), vitriool (ijzersulfaat) en gom. Door een chemische reactie in de inkt tussen ijzersulfaat en looistoffen komt er zwavelzuur vrij waardoor de inkt zich inbijt in de drager. In extreme gevallen ontstaan zo gaten in de drager en kunnen de letters of stukjes van letters eruit vallen. De integriteit van de drager is gecomprimeerd met meer mogelijke schade, zoals scheuren, tot gevolg.

De foto links werd genomen met een Dino-lite (digitale microscoop) in manuscript 95 en toont een letter die deels los hangt en de leegtes van letters die reeds weggevallen zijn. In de vouw van dit manuscript liggen losse letters en afgebroken stukjes van letters. Er zijn sporen van meerder restauraties op de band, binding en het boekblok. Wat betreft de inktvraat zijn er oude restauraties met een vlies dat ondertussen vergeeld is en meer recente restauraties van 1999. Op die locaties heeft de inktvraat het meeste schade aangericht en zijn er lacunes in de inkt en het perkament met veel verlies. Naast deze restauraties zijn er beschadigde gebieden die bijkomende restauratie nodig hebben.

Inktvraat is een probleem dat veel vaker op papier voorkomt dan op perkament maar na de schade screening uitgevoerd op de Duinencollectie in de OBB en het GSB zijn enkele exemplaren aan het licht gekomen waar inktvraat zich voordoet op perkament. De mate waarop de schadepatronen ontwikkelen verschillen sterk. In enkele gevallen is er slechts op een aantal folio’s of specifieke locaties sprake van inktvraat, in andere gevallen is zo goed als het volledige manuscript aangetast met soms grote lacunes tot gevolg. Niet alleen de inktvraat vormt een probleem maar ook sommige vorige behandelingen tegen de inktvraat hebben een negatieve impact op de manuscripten. Als een handschrift daarnaast andere soorten schade heeft kan het soms amper gehanteerd worden zonder risico op verdere schade.

Duinenmanuscripten en inktvraat

Hier volgen nog twee manuscripten ter illustratie van de inktvraat problematiek in de Duinencollectie. Bij het eerste manuscript, ms. 147, is er in beperkte mate sprake van inktvraat. Dit manuscript werd reeds gedigitaliseerd tijdens Mmmonk. Het tweede manuscript, ms. 313, is ernstig beschadigd en werd door de ernstige inktvraat en beperkte openingshoek niet gedigitaliseerd tijdens Mmmonk. Dit manuscript staat bovenaan de lijst op de restauratieplanning.

Ms. 147 is een 13de-eeuws manuscript met een moderne band. De inkt schade beperkt zich tot de eerste vier folio’s. Er is zichtbare schade aan de inkt en het perkament. Op de viewer hebben we ingezoomd op folio 4r (tweede kolom regel 19) waar de afschilferende inkt en scheuren zichtbaar zijn. De inkt schilfert af en het perkament ter hoogte van de afgeschilferde inkt vertoont instabiele scheuren. De twee foto’s hieronder zijn genomen met de dino-lite (digitale microscoop) op folio 4r op verschillende niveaus van inzoomen. De tweede foto is de ingezoomde foto op het rode kader op foto 1. Daar zie je de beschadigde inkt en bij sterker inzoomen ook de beschadiging in het perkament.

Als je in de viewer terug bladert naar folio 2r zie je in de vouw en verspreid over de folio stukjes inkt. Op die folio kan je ook zien dat er al hele woorden en delen van zinnen verdwenen zijn. Deze vorm van schade is erg gevoelig aan mechanische handelingen. Dit wil zeggen dat het eenvoudigweg omdraaien van de bladzijde tot veel verlies kan leiden. Het digitaliseren van dit manuscript heeft ervoor gezorgd dat het niet meer gehanteerd dient te worden om in te kijken waardoor we verdere schade minimaliseren. Dit manuscript kon gedigitaliseerd worden omdat de schade zich beperkte tot de eerste vier folio’s. De overige folio’s en de band en binding van het manuscript bevinden zich in een relatief goede staat waardoor de keuze gemaakt werd om te digitaliseren.

Ms. 313 is een 14de-eeuwse manuscript dat zich in een heel slechte staat bevindt. Het leer op de rug en scharnieren is in relatief goede staat maar zowel de binding als het boekblok zijn zwaar beschadigd. De meeste bindingen zijn gescheurd en de band is bijna volledig los van het boekblok. Door deze structurele problemen heeft het manuscript een beperkte openingshoek. Het naaisel is deels los of gebroken waardoor er veel losse folio’s en katernen zijn. Doorheen het boekblok zijn er veel vouwen, scheuren en instabiele lacunes. Alle inkten, ook de gekleurde inkten, zijn beschadigd.

De inktvraat tast het gehele boekblok aan en de gekleurde inkten (vooral rood) zijn poederig geworden en laten los. In het verleden werd getracht de inktvraat en dan vooral het verlies veroorzaakt door inktvraat tegen te gaan door het aanbrengen van een ‘goudslagersvlies’. Dit gebeurde toen nog vaak met waterhoudende lijmen wat een negatieve invloed heeft op de inkt en het perkament. Er zijn overeen grote stukken tekst oude restauraties aangebracht die verkleurd zijn. In de vouw liggen losgekomen letters. Door de inktraat, wat eigenlijk een soort van roesten teweeg brengt, verharden de letters en laten ze soms in hun geheel los van de drager. Dit manuscript is nog niet gedigitaliseerd en kan momenteel niet ingekeken worden zonder schade te veroorzaken.

Waar bij ms. 147 de keuze gemaakt werd om te digitaliseren was dat bij ms. 313 geen mogelijkheid door de ernstige schade doorheen het boekblok gecombineerd met structurele schade die de openingshoek beperkt.

Studiedag rond behandelmethoden inktvraat

Naar aanleiding van deze problematiek en de mogelijkheden tot het vinden van een behandelmethode die in lijn ligt met de visie van de Openbare Bibliotheek Brugge (overeenkomstig E.C.C.O. professionele richtlijnen), zijn we van plan om in samenwerking met Cores een studiedag rond het thema inktvraat uit te werken. Meer daarover later.

[July Van Malderen, Projectmedewerker Mmmonk OBB]

Inschrijven op nieuwsbrief