Nieuws

De Dodenrol van de Sint-Baafsabdij

Dit bijzondere object, momenteel bewaard in de Sint-Baafskathedraal in Gent, is zo’n 30 meter lang en bestaat uit 52 aan elkaar genaaide vellen perkament. Deze dodenrol werd in november 2019 erkend als Vlaams topstuk.

In de stad Gent, aan de samenvloeiing van de Schelde en de Leie, bevindt zich een goed verborgen groene parel: de ruïnes van de Sint-Baafsabdij. De abdij werd in de 7de eeuw gesticht door Amandus van Gent en kende een bloeiperiode in de 11de eeuw. De Sint-Baafsabdij werd vooral bekend vanwege de rivaliteit met de nabijgelegen Sint-Pietersabdij. In 1536 hield de abdij echter op te bestaan toen de monniken werden overgeplaatst naar de Sint-Baafskathedraal, waarna het gebouw definitief gesloopt werd in 1540 op bevel van Karel V. Verschillende objecten zijn echter ontsnapt aan de vernieling en zijn getuige van de rijke geschiedenis van de abdij. Eén zo’n getuige is een dodenrol uit 1406. Dit bijzondere object werd in november 2019 erkend als Vlaams Topstuk. Het wordt momenteel bewaard in de Sint-Baafskathedraal en maakt deel uit van het archief van Sint-Baafs en bisdom Gent.

De dodenrol van de Sint-Baafsabdij werd op 23 oktober 1406 vervaardigd voor het zielenheil van de overleden abten Jan III en Wouter III en enkele andere leden van de abdijgemeenschap. Dit gebeurde in opdracht van de toenmalige abt Joris van Zichelen. In laatmiddeleeuwse kloosters bestond namelijk de traditie om een gebedsketen op te zetten bij het overlijden van een broeder of weldoener van het klooster. Biografische gegevens van de overledene werden genoteerd op een zogenaamde dodenrol, die vervolgens werd rondgedragen langs andere religieuze instellingen. Op die manier werd de geloofsgemeenschap op de hoogte gebracht van het overlijden van één van hun leden. De dodenrol van de Sint-Baafsabdij werd tot 1408 rondgedragen langs een twintigtal benedictijnse abdijen.

De dodenrol heeft een bijzondere vorm: de rol is zo’n 30 meter lang en bestaat uit 52 aan elkaar genaaide vellen perkament. Het geheel is vastgehecht aan een houten rol, die bedekt is met een lederen omslag met stempelversiering en koperbeslag. Eén van de perkamenten vellen is versierd met een grote miniatuur. Onderaan staat de abt Joris van Zichelen afgebeeld, geknield naast het lichaam van een overleden monnik op een gevlochten mat. Bovenaan de miniatuur zien we de vier patroonheiligen van de Sint-Baafsabdij. Links staat de H. Livinus. Volgens de legende werd hij tijdens het preken aangevallen en werd zijn tong uitgerukt. Daarom wordt hij afgebeeld met een tang die een tong vastklemt. Naast hem zit de H. Bavo met een staf en een boek. Aan zijn voeten rust het wapenschild van de abdij. Rechts van deze figuur staat de H. Macharius in een bisschoppelijk gewaad. Hij houdt een steen met drie nagels vast; een verwijzing naar de legende waarbij Macharius zou zijn vastgenageld aan de grond met een hete steen op zijn borstkas. Het rijtje wordt afgesloten door de H. Landoaldus, één van de zogeheten Heiligen van Wintershoven.

Niet alleen de vorm van de dodenrol is bijzonder, ook de inhoud is van groot belang. Het document bevat waardevolle informatie zoals de precieze datering, de naam van de opdrachtgever, een lijst van betrokken religieuze instellingen en de reden waarom de rol werd gemaakt. Dit maakt het een uiterst waardevolle bron voor onderzoek naar laatmiddeleeuwse vroomheidspraktijken en de dodencultus in monastieke gemeenschappen in de Nederlanden. Daarnaast bevat de dodenrol belangrijke informatie voor geschiedkundig onderzoek naar de Gentse Sint-Baafsabdij. Kortom, een waar topstuk.

Bekijk hier het volledige manuscript in IIIF
Inschrijven op nieuwsbrief